Ulrich Koch
Katarzyna Szczerbowska-Prusevicius

Uczenie się odpowiedzialności w Bambergskich Warsztatach Terapii Zajęciowej

Od roku 2001 uczniowie Gimnazjum im. Franza Ludwiga są w szczególny sposób zaangażowani w sprawę Bambergskich Warsztatów Terapii Zajęciowej. Ich współpraca z tą instytucją opiera się na nawiązującej do planu nauczania koncepcji, która wiąże treści przedmiotowe i cele nauczania bezpośrednio ze służbą na rzecz społeczeństwa.

Chcąc wychować uczniów na odpowiedzialnych członków naszego społeczeństwa, musimy robić to w środowisku, w którym naprawdę mogą oni przyjąć na siebie odpowiedzialność. Obszar komunalny stwarza ku temu wspaniałe możliwości i przynosi korzyść obydwu stronom. Z punktu widzenia szkoły wynika z partnerstwa z instytucją socjalną danej miejscowości wiele zalet:

- realizacja poznawczych celów nauczania przez uczenie ukierunkowane na działanie
- proces przebiegający między przedmiotami i instytucjami
- praca grupowa na wszystkich poziomach hierarchicznych, przedmiotowych i instytucyjnych
- struktura otwartych jednostek dla podniesienia dyspozycyjności
- integracja heterogennych grup społecznych
- umacnianie kompetencji w zakresie przedmiotowym i socjalnym
- wspieranie wspólnoty szkolnej w kontekście społecznym
- i w końcu: silniej wykształcona świadomość demokratyczna.

Podczas wdrażania wymienionych celów w życie pomocne jest korzystanie z już istniejących struktur częściowych. Gimnazjum im. Franza Ludwiga od dawna utrzymuje kontakty z miejscowymi Warsztatami Terapii Zajęciowej. Przeprowadzone w ramach tej współpracy akcje takie jak zbieranie pieniędzy, bożonarodzeniowe muzykowanie itp. odbywały się dodatkowo, poza normalnymi zajęciami szkolnymi. Gimnazjum im. Franza Ludwiga postanowiło jednak posunąć się o krok dalej i rozwinąć prawdziwe partnerstwo, które integrowałoby spotkania z ludźmi niepełnosprawnymi w przedmioty szkolne. Im mocniej przy tym uda się te cele poznawcze połączyć z przedmiotem lekcji – tak brzmi jedno z przemyśleń – tym bardziej wzrośnie akceptacja projektu i sukces w obszarach sekundarnych. Różne zespoły przedmiotowe połączyły się więc i opracowały na podstawie planu dydaktycznego koncepcję metodyczną i merytoryczną, na której trwale opiera się partnerstwo.

Dostosowane do planu dydaktycznego zakotwiczenie projektu w różnych przedmiotach

W Bambergskich Warsztatach Terapii Zajęciowej produkowana jest harfa Veeha, instrument, który umożliwia również ludziom niepełnosprawnym muzykowanie bez szczególnej znajomości nut. Z tego wynika doskonały punkt przecięcia z takim przedmiotem jak muzyka.

Muzyka

W planach nauczania muzyki przewiduje się dla poszczególnych klas m.in. następujące cele: ciekawość i otwartość na nowe doświadczenia muzycznych – teoria muzyki – wiedza o orkiestrze – wypróbowanie znajdującego się w szkole instrumentarium – przeprowadzenie koncertu.

Harfa Veeha weszła w skład naszego szkolnego instrumentarium. Używana jest w czasie koncertów, na których nasi uczniowie i niepełnosprawni pracownicy Warsztatów Terapii Zajęciowej w Bambergu wspólnie muzykują. Koncerty, jak również wspólne próby umożliwiają kontakty międzyludzkie. Szczególna barwa dźwiękowa harfy Veeha stanowi dla wielu nowe doświadczenie słuchowe i wzbogaca paletę stylów i upodobań muzycznych.

Pod struny harfy Veeha wkłada się kartki do gry, które umożliwiają szarpanie poszczególnych punktów nutowych w sposób linearny. W związku z tym, że do takich celów przetranskrybowano dotychczas jedynie niewiele utworów, otwiera się tu pole do działania dla uczniów. Uczą się oni w teorii i praktyce transkrypcji nut. Równocześnie opracowują aranżacje na występy koncertowe i płyty CD typu „Play-along”.

Ekonomia i prawo

Plany nauczania nauk ekonomicznych i prawniczych dostarczają wielu punktów zaczepienia:
współczesny świat pracy – zasada gospodarności – gotowość do rozpatrywania decyzji ekonomicznych w odniesieniu do skutków socjalnych, politycznych i ekologicznych – rola państwa – praktyka zawodowa – wybór zawodu – odpowiednie do problemu użycie technologii informatycznych.

Aby nie tylko symulować własne wyobrażenia gospodarcze, ale również wypróbować je w praktyce ze społeczną odpowiedzialnością, profil ekonomiczno-prawny postanowił opracować obszerną koncepcję marketingową dotyczącą sprzedaży produktów warsztatowych. Szczególną uwagę poświęcono harfie Veeha, ponieważ instrument ten, nie tylko ekonomicznie, ale też pod względem integracyjnym, ma dla niepełnosprawnych pracowników duże znaczenie. Uczniowie zbadali szczególne warunki w Bambergu i w obszarze ponadregionalnym, aby zoptymalizować drogi rozprowadzania. Sporządzili oni ulotkę reklamową dla harfy Veeha i zatroszczyli się również o inne produkty. Zainicjowali ponadto ustawienie stoiska na bamberskim kiermaszu bożonarodzeniowym, które jest prowadzone z wielkim sukcesem.

Jeden z uczniów wykonał dla Bambergskich Warsztatów Terapii Zajęciowej w ramach pracy specjalizacyjnej Praca przygotowywana przez maturzystów niemieckich w ramach wybranego przedmiotu portal internetowy www.blw-bamberg.de. Reprezentacja w internecie umożliwia dotarcie nie tylko do osób prywatnych, ale również do potencjalnych klientów. Tych ostatnich trzeba przekonać do uznania Warsztatów Terapii Zajęciowej za partnera cenowo dogodnego i do nawiązania z nimi współpracy. Strona wyróżnia się wysoką wartością poznawczą, jasnym prowadzeniem odwiedzającego, doskonałym przeglądem wszystkich rubryk jak również przygotowanym systemem sprzedaży online. Uczeń wykonał ten bank danych tak, że może on być obsługiwany samodzielnie przez Warsztaty Terapii Zajęciowej.

Język niemiecki

Na lekcjach języka niemieckiego uczniowie zajmują się mediami drukowanymi i elektronicznymi oraz różnymi formami pisania dziennikarskiego. Uczą się prezentacji informacji oraz wyników badań. W związku z tym przedmiotowi „język niemiecki” przypadło w udziale zadanie opieki dziennikarskiej nad projektem partnerskim.

Profesjonalnej pomocy udzielił uczniom redaktor miejscowej gazety „Fränkischer Tag”. Przeprowadzili oni w mieście akcję ankietową na temat sytuacji ludzi pokrzywdzonych w naszym społeczeństwie i opublikowali uzyskane wyniki w gazecie i w sieci. Wielokrotnie relacjonowali oni przebieg projektu i będą również w przyszłości dawać pisemne świadectwo rzeczywistości życiowej ludzi niepełnosprawnych. Doświadczenia zdobyte w ten sposób pomagają bardzo przy analizie i produkcji tekstów. Sprawozdania, reportaże, rozprawki, ankiety, reprezentacyjne występy itp. zyskują dzięki odniesieniu do rzeczywistości na sile wyrazu i wartości. W ramach pracy specjalizacyjnej jedna z uczennic opracowała na podstawie „Fausta I” Goethego grę planszową, która będzie produkowana przez Warsztaty Terapii Zajęciowej. W tym zadaniu szczególną trudność stanowiła redukcja materiału „Fausta” oraz jego przeniesienie na konkretny plan gry jak również uwarunkowania produkcyjne Zakładów Pomocy Społecznej. Ale przyrost wiedzy we wszystkich obszarach uzasadnia ten wysiłek. Cytat: „Jeszcze nigdy tyle nie pracowałam”.

Wychowanie fizyczne

Wychowanie fizyczne jest przedmiotem, który oferuje szczególnie wysoki potencjał powodujący wzmocnienie poczucia własnej wartości, kształtowanie umiejętności współpracy w grupie oraz rozwijanie kompetencji socjalnych. Dotyczy to zwłaszcza dyscyplin drużynowych.

Wielu upośledzonych umysłowo pracowników Warsztatów Terapii Zajęciowej w Bambergu gra w koszykówkę i bierze udział w regionalnych i ponadregionalnych zawodach. Specjalnie przeszkoleni uczniowie Gimnazjum im. Franza Ludwiga byli zaangażowani w te imprezy jako sędziowie. Teraz nasi uczniowie i pracownicy Warsztatów trenują razem i grają w mieszanych drużynach. Znaczenie gry w koszykówkę dla integracji osób niepełnosprawnych jest przedmiotem dalszej teoretyczno-praktycznej pracy w dziedzinie wychowania fizycznego. Inne punkty kulminacyjne spotkań to letni obóz treningowy, podczas którego uczestnicy oprócz siatkówki ćwiczyli pod fachowym instruktażem wspinanie na skałki, oraz organizowane w czasie wolnym imprezy  w Kopalni Ekologicznej Lias (Lias Umweltgrube) koło Buttenheim, podczas których zbudowano wspólnie dom o konstrukcji szkieletowej drewnianej oraz wykonywano prace z gliny. Pływalnia Terapii Zajęciowej wykorzystuje koło kajakowe do trenowania specjalnych manewrów zwrotnych.

Plastyka

Przedmiot „plastyka” wnosi przez swoje wychowanie w duchu estetyki wartościowy wkład do kształtowania przyjaznego człowiekowi otoczenia. Rysowanie, malowanie, majsterkowanie, projektowanie wzorów oraz modeli jak również wystawianie i reprezentowanie są praktycznymi obszarami z zakresu sztuk pięknych, które tworzą pomosty do projektu terapii zajęciowej.

Na zajęciach plastycznych nasi uczniowie zaprojektowali zabawki przeznaczone do produkcji w Warsztatach. Przy tej okazji uczniowie przekonali się, że warunki produkcyjne nie zawsze pozwalały na wykonanie zaproponowanych modeli i wzorów, że sztuka i otoczenie pozostają w stosunku do siebie w napięciu. Na dzień „różnorodności gatunkowej” uczniowie i pracownicy warsztatów wykonali tablicę z plakatami, która została ustawiona na dworcu w Bambergu.

Otwartość przedmiotów

Nie byłoby trudne dostosowane do planu dydaktycznego zakotwiczenie projektu również w innych przedmiotach, np. w przedmiotach ścisłych czy też w religii lub etyce. Opisany tutaj układ wynika z organicznie zrośniętego przebiegu projektu. Dzięki sukcesowi pracy znacznie wzrosła gotowość dotychczas niezaangażowanych specjalności, aby przyłączyć się do grupy. Współpraca poszczególnych specjalności rozumiana jest jako system wieloczęściowy. Punkty ciężkości mogą zmieniać się w czasie przebiegu projektu. Przez to projekt zachowuje swoją różnorodność i zdolność dopasowywania się do różnych warunków.

Lepsze postępy

Lekcje ukierunkowane na działanie zaowocowały jakościowo lepszymi postępami w obszarze poznawczym. I tak np. rozprawki na tematy socjalne pisane w ramach zajęć z języka niemieckiego wykazały u uczniów, którzy brali udział w projekcie, poziom wyższy niż przeciętny, ponieważ doświadczyli oni tego, o czym pisali. Pogłębiło się rozumienie ekonomicznych warunków produkcyjnych, wiadomości z dziedzin muzycznych zostały poszerzone. Udoskonalono techniki pracy, zabawy, współpracy w grupie oraz reprezentacyjne w dziedzinie sportu, sztuki oraz innych przedmiotów. Listę tą można by wydłużyć.

Niejednokrotnie udało się osiągnąć wyjątkowe wyniki. Tak np. portal internetowy zdobył pierwszą nagrodę w zawodach crossmedialnych. Kolejne wyróżnienia przyznano podczas konkursu Fundacji Brama Brandenburska „Młodzież przejmuje odpowiedzialność”, na konkursie „Młodzież pomaga” organizowanym przez stowarzyszenie „Children for a better world e. V.” (nagroda połączona z zaproszeniem do Pałacu Bellevue w Berlinie) oraz na konkursie koła okręgowego publicznej i wolnej Opieki Społecznej Górnej Frankonii „Razem więcej (prze)żyć” (konkurs wspierany przez bawarskie Ministerstwo Edukacji poprzez inicjatywę „No i – niepełnosprawność to żaden problem”). Uzyskane z tych nagród pieniądze zainwestowano we wspólną pracę. Wspomnieć wypada również, że mieszany zespół harf Veeha, składający się z gimnazjalistów i niepełnosprawnych pracowników, zapewniał oprawę muzyczną uroczystości wręczenia Obywatelskiej Nagrody w Dziedzinie Kultury 2005.  W programie radiowym„Deutschlandfunk” szczegółowo relacjonowano współpracę partnerską.

Na uwagę zasługuje niezwykła siła przyciągania projektu, wzrastająca w miarę upływu czasu i mnożących się sukcesów. To, co zaczęło się jako sprawa drobna, przybrało rozmiary znaku szczególnego całej szkoły. Bardzo wielu uczniów spośród ponad 900 uczęszczających do szkoły brało w toku kształcenia, obejmującym klasy 5 – 13, w różny sposób udział w projekcie. Każdy ze szkolnej rodziny wcześniej czy później musi zetknąć się z projektem i tematyką ludzi niepełnosprawnych. Wielu uczniów wykazuje dużą motywację i z radością podejmuje zadania. Oczywiście zaangażowanie to jest nagradzane również dyplomami. Aktywni uczniowie otrzymują certyfikaty, które dokumentują ich osiągnięcia.

Pomoc ze strony Fundacji Freudenberg

W Gimnazjum im. Franza Ludwiga odbył się Dzień Pedagogiczny, w ramach którego zasady tego uczenia się odpowiedzialności (zwanego również Service Learning) zostały teoretycznie ugruntowane i przeniesione na dalsze praktyczne zajęcia lekcyjne. Jednym z wyników tego dnia było stwierdzenie, że nauka odpowiedzialności może być realizowana nie tylko w wielkich projektach, takich jak ten, ale również w małych sprawach codziennych zajęć przedmiotowych i życia szkolnego. Trzeba tylko rozglądać się za sensownymi zadaniami i treściami. Praca kolegów wspierana była przez specjalistę do spraw wychowania prof. dr hab. Anne Sliwka z Trier i Petera Graua, kierownika CariTeki, ośrodka honorowego zaangażowania w Bambergu. Poza tym partnerstwo z Terapią Zajęciową wspomagane jest przez Fundację Freudenberga z Weinheim i umożliwia na odbywających się co roku w Bergisch-Gladbach konferencjach poświęconych Service Learning  wymianę poglądów między osobami biorącymi udział w podobnych projektach na terenie całych Niemiec oraz zagranicą.

Zmiany

Pozytywny rezonans opinii publicznej wywołuje efekty synenergetyczne oraz sprzężenie zwrotne. Dodaje odwagi i wzmacnia świadomość własnych działań. Konieczne dla sukcesu jest również aktywne wsparcie ze strony otwartej i zaangażowanej dyrekcji szkoły. Projekt kontynuowany jest ze wzmożonym zaangażowaniem. Uczniowie i nauczyciele biorący udział w projekcie, mając poczucie, że dążą do tego samego celu, uzyskali w kontaktach między sobą więcej swobody i zaufania. Osoby zarządzające projektem poznały się dzięki tej pracy lepiej niż byłoby to możliwe w trakcie zwykłych zajęć lekcyjnych. Klimat w miejscu nauki i cała szkoła zmieniły się wyraźnie. Szło za tym w parze uświadomienie sobie całościowej wagi naszej misji wychowawczej. Poprzez trud na rzecz integracji osób niepełnosprawnych umysłowo nasi uczniowie profitują pod względem wiedzy przedmiotowej oraz ludzkim. Uczą się oni dostrzegać zarówno swoje mocne strony jak i  partnerów. Stanowi to dobrą inwestycję na przyszłość.

Potwierdzają to wypowiedzi uczniów: „Nareszcie można było zastosować w praktyce to, co wkuwaliśmy.” – „Zauważyłem, że umysłowo i fizycznie niepełnosprawni ludzie nie są od nas w żaden sposób gorsi. Fascynowała mnie ich radość życia.” – „Kontakty z ludźmi niepełnosprawnymi nauczyły mnie nowej miary szacunku.” – „Jako grupa rozwiązywaliśmy najróżniejsze problemy.” – „W chwili obecnej przyznaję się sobie prawie z niechęcią, że pierwszy kontakt z ludźmi niepełnosprawnymi wywołał we mnie uczucie prawdziwie niezwyczajne, ponieważ w międzyczasie stał się on dla mnie więcej niż normalny. Praca z niepełnosprawnymi i dla niepełnosprawnych i życie z przeświadczeniem, że można bezpośrednio pomagać, pozwala z pewnością czuć się w pewnym sensie dumnym. Pochwała i uznanie ze strony kolegów i nauczycieli jak również ze strony publicznych instytucji oraz fundacji pozwala zapomnieć o pracy, presji czasu i stresie, które bez wątpienia też miały miejsce.”

Résumé

Bambergskie Warsztaty Terapii Zajęciowej oraz Gimnazjum im. Franza Ludwiga wyszły sobie naprzeciw. Pracują ze sobą, uczą się od siebie i biorą za siebie odpowiedzialność. Przyczyniają się w ten sposób do demokratyzacji naszego społeczeństwa u podstawy. Właśnie w czasie niespokojnej polityki szkolnej zachowanie czy nawet wzmocnienie zasadniczej motywacji tak uczniów jak i nauczycieli jest drogocennym dobrem. Partnerstwo Gimnazjum im. Franza Ludwiga z Bambergskimi Warsztatami Terapii Zajęciowej może być wzorcem. Jego praktyczność została udowodniona. Podobne przedsięwzięcia są z pewnością możliwe także w innych szkołach w sposób uwzględniający dane warunki i z innymi partnerami. Bliższe informacje na temat aktualnego stanu projektu można znaleźć na stronie:

www.unterrichtshomepage.de
lub:
http://www.bnv-bamberg.de/home/ulrich.koch/flg/flg-blw-partnerschaft/index.htm

Autor: Ulrich Koch, nauczyciel Gimnazjum im.  Franza Ludwiga w Bambergu. Kontakt: ulkoch@bnv-bamberg.de

tłumaczenie:
Dr. phil. Katarzyna Szczerbowska-Prusevicius, dr nauk humanistycznych

absolwentka Wydziału Instrumentalnego Wyższej Szkoły Muzycznej w Kolonii (klasa organów) oraz filologii germańskiej w Akademii im. Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy;
W 2005 r. otrzymała tytuł doktora nauk humanistycznych w zakresie literaturoznawstwa na podstawie rozprawy „Muzyka w tekstach lirycznych niemieckiego romantyzmu” (praca ukazała się pod tym samym tytułem nakładem wydawnictwa „Der Andere Verlag”, Tönning, Lübeck, Marburg 2005), obronionej na Uniwersytecie im. Ernsta Moritza Arndta w Greifswaldzie (Niemcy).
Do września 2005 pracowała jako nauczycielka – najpierw klasy fortepianu w PSM I st. w Brodnicy, potem języka niemieckiego w Publicznym Gimnazjum Towarzystwa Salezjańskiego w Aleksandrowie Kuj; w październiku 2005 objęła stanowisko adiunkta w Katedrze Filologii Germańskiej Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu.

kontakt: prusevicius@o2.pl